Waarom grote transities niet beginnen met maatregelen, maar met verbeeldingskracht
De afgelopen jaren zijn we gewend geraakt aan een taal van opgaven, problemen en urgentie. Klimaatverandering, stikstof, biodiversiteit, energie, arbeidsmarktkrapte. De lijst met complexe maatschappelijke uitdagingen groeit sneller dan de oplossingen. Wat opvalt aan veel transities die moeizaam verlopen is dat het niet ontbreekt aan onderzoeken, beleidsplannen of technische innovaties. Wat wel vaak ontbreekt is een gedeeld beeld van waar we eigenlijk naartoe willen. Mensen komen meestal niet in beweging door een probleem alleen, ze komen in beweging wanneer zij zich onderdeel voelen van een toekomst die de moeite waard is om aan bij te dragen. Daarom zijn visie, ambitie en narratief geen luxe, maar een voorwaarde voor een succesvolle verandering.
Die gedachte stond centraal in een traject dat Van Luyken begeleidde rond de toekomst van de Nederlandse bollensector. Maar de geleerde lessen zijn minstens zo relevant voor de energietransitie, de landbouwtransitie, de zorg of iedere andere maatschappelijke opgave waarbij een groot aantal stakeholders samen verandering moet realiseren.
Een sector in de spiegel
De Nederlandse bollensector staat voor een grote verduurzamingsopgave. Tegelijkertijd is het een sector die veel economische, culturele en maatschappelijke waarde vertegenwoordigt. Tijdens een strategische verkenning brachten we het ecosysteem in kaart met daarin alle partijen die een rol spelen. Niet alleen telers, handelaren en veredelaars, maar ook ngo’s, financiers, onderzoekers, certificerende instellingen, overheden, retailers, toeristische organisaties, innovators, adviseurs en maatschappelijke initiatieven maken onderdeel uit van het systeem. De sector opereert niet op zichzelf, maar binnen een complex netwerk van onderlinge afhankelijkheden. Juist in zulke ecosystemen blijkt één vraag cruciaal: welke toekomst proberen we gezamenlijk werkelijkheid te maken? Opmerkelijk genoeg is die vraag vaak moeilijker te beantwoorden dan de vraag welke problemen er opgelost moeten worden.
Waarom problemen zelden inspireren
Veel veranderprogramma’s starten met een analyse van wat er fout gaat, en dat is begrijpelijk. Problemen creëren urgentie, maar urgentie alleen leidt zelden tot langdurige beweging. Wanneer organisaties of sectoren uitsluitend communiceren vanuit risico’s, kritiek en tekortkomingen ontstaat vaak defensief gedrag. Mensen beschermen hun positie, belangen verharden en er ontstaan discussies die gaan over schuld, verantwoordelijkheid en risicovermijding. Een transitie heeft iets anders nodig, namelijk een overtuigend antwoord op de vraag: wat zou er mogelijk zijn als we dit samen goed doen?
In de woorden van de Eerste Duurzame Generatie [1]: “Niet de wereld van morgen beschermen uit angst voor wat verloren gaat, maar bouwen aan een toekomst waar komende generaties trots op kunnen zijn.” Dat verschil lijkt subtiel, maar maakt in de praktijk enorm veel uit.
Van stakeholders naar mede-eigenaren
In de klassieke manier van organiseren, staat het individuele belang centraal en definiëren organisaties hun succes vanuit hun eigen prestaties. Ecosysteemdenken [2] vraagt iets anders. Daar ontstaat waarde door samenwerking en het centraal stellen van het geheel. Succes wordt niet langer uitsluitend bepaald door individuele resultaten, maar door de gezamenlijke impact van alle betrokken partijen.
Het perspectief verschuift daarmee van een shareholder, via stakeholder, naar ecosysteem perspectief. Dat klinkt theoretisch, maar heeft verstrekkende gevolgen. Want zodra je een systeem centraal stelt, ontstaat een andere vraag. Niet: wat levert dit mijn organisatie op? Maar: hoe ziet succes eruit voor het geheel? En precies daar ontstaat de behoefte aan een inspirerend narratief.
Het narratief als vuurstarter
Een goed narratief is geen slogan of campagne. Het is een gezamenlijk verhaal dat antwoord geeft op fundamentele vragen als:
- Wie zijn wij?
- Waar staan we voor?
- Welke waarden delen we?
- Wat willen we bereiken?
- Welke toekomst willen we nalaten?
Zonder die gezamenlijke betekenisgeving blijft verduurzaming vaak beperkt tot losse projecten en individuele initiatieven. Met een sterk narratief ontstaat samenhang. Mensen herkennen hun eigen rol in een groter geheel. Investeringen krijgen richting. Innovaties krijgen betekenis. Samenwerking krijgt een doel.
Het narratief wordt daarmee wat je zou kunnen noemen een fire starter: het ontstekingsmechanisme dat energie losmaakt binnen een ecosysteem. Niet omdat het alle antwoorden geeft, maar omdat het de verbeelding activeert. Vanuit een wenkend perspectief. Dat beschrijft waar je wilt uitkomen, maar ook waarom die toekomst aantrekkelijk is.
Voorwaarde voor samenwerking binnen een ecosysteem is dat zo’n gedeeld toekomstbeeld gebaseerd is op universele waarden. Dat maakt de discussie ook minder technisch. Mensen verbinden zich niet aan doelstellingen van 30, 50 of 70 procent. Mensen verbinden zich aan waarden als:
- zorg
- respect
- gezondheid
- betrouwbaarheid
- duurzaamheid
- rechtvaardigheid
Precies daar ligt de basis voor collectieve beweging.
Leiderschap en communicatie in tijden van transitie
Het ontwikkelen van een dergelijk narratief vraagt om leiders die verder kijken dan hun eigen organisatie. Leiders die bereid zijn te investeren in relaties, zelfs wanneer de opbrengst niet direct zichtbaar is. Leiders die samenwerking legitimeren, experimenten mogelijk maken en het grotere doel zichtbaar houden. Transities verlopen nooit lineair, zelfs niet met een gedeeld narratief. It’s still a bumpy ride. Juist daarom is een aantrekkelijk toekomstbeeld zo belangrijk: het biedt houvast wanneer de route onzeker is.
Bij grote maatschappelijke transities begint communicatie niet pas bij de uitvoering, maar bij het vormen van de gezamenlijke ambitie. Te vaak wordt communicatie pas ingezet wanneer een verandering al ontworpen is. Dat is een gemiste kans. Communicatie is nodig om een beeld te schetsen van een toekomst die mensen willen helpen realiseren. Om gezamenlijk betekenis te geven en om verschillende belangen te verbinden aan een gemeenschappelijke ambitie. En zo van losse spelers een beweging te maken.
De vraag die iedere transitie nodig heeft
Of het nu gaat om de verduurzaming van de bollensector, de energietransitie, de toekomst van de landbouw of de zorg, de doorslaggevende vraag is vaak niet welke maatregelen nodig zijn. De echte vraag is: kunnen we een verhaal vertellen waarin mensen zichzelf herkennen én waarvan ze onderdeel willen worden?
Als het antwoord daarop ja is, ontstaat iets bijzonders. Dan wordt een narratief meer dan communicatie. Dan wordt het een vliegwiel. Een vuurstarter. Een wenkend perspectief dat de energie losmaakt die nodig is om een transitie daadwerkelijk op gang te brengen.
Bronnen
[1] Zie website van de Eerste Duurzame Generatie
[2] Tibor van Bekkum in Holland Management Review: Het ecosysteemperspectief